استان یزد در قسمت مرکزی فلات ایران دارای 9 شهرستان،19 شهر،17 بخش و43 دهستان می باشد.این استان با استانهای اصفهان، فارس، خراسان و کرمان همجوار می باشد. محدوده ی استان یزد جزیی از فلات مرکزی ایران است که کویرهای ایران نیز عمد تا در این فلات جای دارند. بخش بزرگی از مساحت محدوده ی استان را قسمتهایی از کویر های مختلف پوشانده است. پیشینه ی تاریخی استان نشان می دهد که منطقه ی یزد از سرزمینهای باستانی اقوام ایرانی و دارای میراث درخشانی از فرهنگ و تمدن که و ادوار مختلف تاریخی با قدمت 3 هزار سال است. به طوری که در عهد پیشدادیان طایفه های در حال کوچ ازبلخ به پارس این سرزمین را یزدان نامیدند و از آن به بعد یزد خداوند سرزمین مقدس است.

طبیعت با حکمت و هنر شرقی رابطه ی تنگاتنگ وپایداری دارد . این ارتباط و ححضور طبیعت از جمله درمعماری و شهرسازی به وضوح دیده می شود. معماری وشهرسازی یزد نیز ارتباط با طبیعت دارد.
اولین خصوصیت شهر که در اولین نگاه آنرا از سایر شهرهای ایران متمایز می سازد یکنواختی و تناسب بافت شهرسازی ومعماری در کل شهر و حفظ بافت تاریخی آن ، علیرغم همه ی مسایل و محدودیت های آن و از طرفی تغییر و تحولات سالهای اخیر در حوزه ی شهرسازی ومعماری و حاکمیت روز افزون الگو های غریب المنظر و غولهای آهنی خصوصادر شهر هایبزرگ می باشد که می توان آن را نمونه ای از اصل هویت شهری و شناسه فرهنگی و تاریخی دانست.
قسمت قدیمی شهر یزد که تحت حفاظت قرار گرفته است ، ساختاری چنان منسجم دارد که در هیچ جای دیگری مشابه آن را نمی توان یافت . ساختار منسجمی ازکوچه های باریک و دیوارهایبلند که عابران ورهگذران را از تابش مستقیم نورخورشید در فصل تابستان و وزش بادهای سرددر زمستان در امان نگه می دارد.
خانه های سنتی یزد:
خانه های قدیمی یزد از جمله بناهای ارزشمندی هستند که یاد آور زندگی سنتی مردم این منطقه است . این خانه ها از لحاظ معماری و قدمت اهمیت فراوانی دارند. تنها در این شهر است که هنوز خانه های دوران ایلخانی قابل سکونت هستند. تمام خانه ها از مصالحی چون کاهگل و خشت خام ساخته شده است. و مشتمل است بر دیوارهای بسیار بلند و سر پوشیده که مانع تابش مستقیم اشعه ی خورشید در تابستانند. هم چنین اتاقی بزرگ به نام تالار ، که یک سوی آن باز و کاملا به فضای بیرونی است و غالبا به هنگام عصر مورد استفاده قرار می گیرد. چرا که تالار همیشه در آن بخش از منزل که مستقیما در جهت غروب آفتاب (مغرب) است جای دارد و اتاق ها همگی در سمت دیگری از خانه ساخته می شوند . استخر آب که به آن "حوض" می گویند درست در وسط حیاط جای دارد و به راحتی از تمام اتاق ها و یا تالار خانه ، قابل مشاهده است. همچنین اتاقی در جلوی تالار قرار دارد که به راحتی در معرض تابش نور خورشید قرار داشته و در زمستان محل گرمی است که مورد استفاده بسیار قرار می گیرد. و اما کلاه فرنگی ، که آن نیز بخشی دیگر از خانه های یزد است و غالبا برای صرف ناهار ، عصرانه و یا خواب سبک بعداظهر های تابستانی مورد استفاده قرار می گیرد. نوعی خاص از کلاه فرنگی (بنایی شبیه به کلاه کابویی) درست در وسط سقف منزل تعبیه می شود که سبب هدایت باد از هر شش جهت به درون خانه می گردد. این نوع کلاه فرنگی ها کاملا از باد گیر ها متفاوتند ، اگر چه آنها نیز از ناحیه کف منزل چیزی شبیه به "کلاه کابوها" به نظر میرسد.

زیر زمین در تمامی خانه های قدیمی ، مورد استفاده بسیار بوده و هست . چرا که از نظر دما ف حدود 20 درجه خنک تر از بخشهای فوقانی منزل بوده و هم از این روست که بیشتر مردم ، حتی در حال حاضر نیز برای فرار از شدت گرما به زیر زمینها روی می آورند ، چرا که زیر زمین ها نوعی یخچال طبیعی در عمق خاک هستند که قدری گودتر از زمین حفر و ساخته شده و به منظور ذخیره سازی و نگاهداری میوه جات و غذاهای فاسد شدنی که نگهداری انها مستلزم درجه حرارت بسیار پایین است مورد استفاده قرار داشته و هنوز در میان بسیاری از مردمی که در بخشهای قدیمی شهر مسکن دارند مورد استفاده است.
قدیمی ترین خانه ثبتی در یزد خانه توانا متعلق به دوران ایلخانی است. در ادامه تعدادی از این خانه ها معرفی می شوند:
خانه اربابی:
خانه ی اربابی در محله "گا زر گاه " شهر یزد قرار دارد. این خانه در ابتدا بخشی از " باغ معین" بود. در این باغ عمارتی اعیانی مشتمل بر اتاقهای مسکونی و قسمت تابستانه تشریفاتی وجود داشت. این باغ و عمارت در زمان ناصر الدین شاه قاجار _مقارن با حکمرانی "ظل السلطان" بر اصفهان و یزد _ به دستور یکی از اعیان یزد ملقب به "معین التجار" و به دست معماران اصفهان ساخته شد. بعدها ، قسمت های مهمی از باغ و عمارت به مالکیت "حاج اکبر اربابی " در آمد. او در سال 1370 خورشیدی ، قسمت مهمی از باغ و عمارت را که حدود 2000 متر مربع می شد ، جهت احداث مدرسه به اداره کل آموزش و پرورش استان یزد واگذار کرد.


خانه امامزاده ای:
این خانه در محله ی " مصلی عتیق" یزد واقع شده و متعلق به دوره ی قاجار است. این خانه نمونه ی بارز معماری سنتی و معرف هنر ، ذوق و توانایی معمار یزدی است.

خانه قلم سیاه:
قدمت این خانه به دوران قاجار میرسد و معماری خانه یادآور زندگی سنتی یزد است.
آب انبارها:
یکی از شاخص ترین نشانه هایی که منظر عمومی یزد را از دیگر شهر های کشور متمایز می کند آب انبارهای آن است. معماران چیره دست یزدی طی قرنها با احداث آب انبارهایی زیبا "آب" را در قلب کویر ایران به کام تشنگان خسته و گرمازده گوارا کرده اند. در گذشته شدت گرما توام با کمبود شدید آب این هنر مندان را بر آن داشت تا در دل زمین به ایجاد محلی برای ذخیره آن بپردازند.

مردمان این دیار در گویش محلی از آب انبار با عنوان "امبار"(ombar)یاد می کنند.
آب آب انبارها از طریق هدایت آبهای باران و برف تامین می شده و امروزه این آب انبارهای تاریخی که روزگاری محل اصلی تامین آب بوده به دست فراموشی سپرده شده و مخازن آنها از آب خالی شده است.
خنک بودن این اماکن در قدیم باعث شده بود تا از آن به عنوان یخچال نیز استفاده شود و از طریق نصب میخهایی بر روی دیوارها مواد غذایی خود را در آن نگهداری کنند. از آب این اماکن برای آشامیدن استفاده می شده است ، ولی در کتابهای تاریخ یزد از منابع آبی با عنوان "چاههای آب سرد" نیز یاد شده که برای شستشو و رفع دیگر نیازها کاربرد داشته است.
معماران یزدی ، خشت و آجر به همراه ملات "ساروج" (مخلوط خاکستر ،آهک و ماسه) را در کنار هم قرار داده و به شکل زیبایی آب انبارها را احداث کرده اند.

سقف این اماکن به صورت نیم دایره ساخته شده که در اصطلاح محلی به آن "طاق ضربی" می گویند. این طاق ها با محاسبات دقیق و بدون استفاده از آهن و تیر آلات ساخته شده و خلق آن از توان معماران امروزی خارج است.

یخچالها به طور عمده از سه قسمت تشکیل شده اند:
1 - دیوار طویل سایه انداز:در طول روز از تابش آفتاب بر روی آبهای منجمد شده در حوضچه ها جلو گیری می کند. دیوار ها از پایین دارای ضخامتی زیاد بوده و به تد ریج در بخشهای فو قانی از قطر آنها کاسته می شود.
2 - حوضچه های تولید یخ: گودال مستطیل شکل است که به موازات دیوار سایه انداز و در بخش شمالی آن حفر شده و طول آن اندکی کمتر از طول دیوار بوده است. این گودال محل تهیه یخ در شبهای سرد زمستان بود.
3 - مخزن یخ:این مخازن معمولا در پشت دیوار سایه انداز و در بخش جنوبی آن و در بعضی موارد بوسیله یک یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی راه می یابد. انبار یخ نیز گودالهای عمیق و بزرگی هستند که در وسط مخزن یخ حفر شده اند. شکل این گودالهای در یخچالهای گنبد دار به صورت دایره می باشد.



بادگیرها:
شهر یزد همواره در بین ایرانیان به شهر باد گیرها معروف است که در واقع این باد گیرها سیستم تنفسی شهر محسوب می شوند که بیشتر در فضاهای مسکونی و قدیمی تعلق دارند . بادگیر به عنوان یک سیستم سرمایشی، تهویه مطبوع را با استفاده از انرژی تجدید پذیر باد فراهم میکند.
" محمد کریم پیر نیا" معمار و پژوهشگر یزدی،در رساله اش،باد گیرها را به" شش های یک شهر کویری" تشبیه کرده است. در معماری سنتی ایران،بارزترین روش مدیریت جریان هوا و دمای هوا در ساختمان ها،بادگیرها هستندکه بر بام خانه ها یا آب انبارها بنا می شده است.

باد گیر هااز لحاظ شکل بیرونی چند دسته هستند . ساده ترین نوع باد گیر یک جناحی است که بسیار کوچک و محقر بر فراز محفظه ای مانند سوراخ بخاری در پشت بام ساخته می شود. در این روش برای پرهیز از گزند گرد بادها و توفانهای سهمگین، باد گیر را فقط در جهت بادهای خنک و نسیم های مطبوع می سازند جبهه های دیگر آن را مب بندند.
در برخی موارد باد گیرهای یک طرفه را پشت به بادهای شدید و آزار دهنده می سازند و در واقع این بادگیر عملکرد تهویه و تخلیه را انجام می دهد.
ابعاد آن نسبت به سایر انواع کوچکتر و شکل آن اولیه تر است. این مسیر مورب (که در بالای بام دیده می شود)پس از اتصال به کانال عمودی داخل دیوار و پنجره خروجی داخل ساختمان مانند بخاری در یک ضلع اتاق قرار می گیرد و تهویه را انجام می دهد.

از نامهای باستانی و گوناگون بادگیر مانند واتفر،باد هنج، باتخان، خیشور، خویش خوان، خیشود، ماسوره و هواکپ بر می آید که پدیده ای بس کهن است.
مصالح ساختمانی باد گیر، معمولا خشت خام، آجر ، گل،گچ و چوب شورونه می باشد. چوب شورونهاز چوب هایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است.
گاه نیز ترکیب دو اثر معماری بنایی زیبا را بهوجود می آورد. مانند آب انبار شش بادگیری که در دوره قاجاریه ساخته شده است.